ĐỔI MỚI
Đúng ngày này 30 năm trước – 15/12/1986* – Đại hội Đảng VI chính thức khai mạc, mở ra vận hội đổi mới cho đất nước. Ngẫm lại thời đó, rào cản đổi mới chủ yếu nằm ở nhận thức giáo điều – giáo điều về “con đường đi lên CNXH”, về “làm chủ tập thể”, về “cải tạo công thương nghiệp” v.v. Vì vậy, đổi mới thời đó hay được quy giản thành “đổi mới tư duy”.
Ngày nay, cụm từ “đổi mới” vẫn thường xuyên được nhắc đi nhắc lại. Đến hẹn lại lên, cứ vào các năm chẵn chục, người dân lại nghe mỏi tai về thành tựu “mười năm đổi mới”, “hai mươi năm đổi mới”, “ba mươi năm đổi mới”. Song tinh thần đổi mới thực sự đã đi vào dĩ vãng. Cứ “đổi mới” theo kiểu phong trào và hô khẩu hiệu như hiện nay chỉ càng khiến “đổi mới” trở nên cũ kỹ, thậm chí phản tác dụng.
Cũng cần nói thêm rằng cải cách ở Việt Nam giờ đây rất khó vì nhất định sẽ phải trả giá – có cuộc đại phẫu nào mà lại không khó khăn, đau đớn. Nếu như trước đây khó khăn chủ yếu nằm ở thay đổi tư duy thì ngày nay, khó khăn còn nằm ở sự trỗi dậy càng ngày càng mạnh mẽ của các nhóm lợi ích bất chính hùng hậu, được hưởng đặc quyền và đua nhau tranh giành đặc lợi, với cái giá phải trả của đa số dân chúng và toàn nền kinh tế; và rồi không thể không kể đến những can thiệp và uy hiếp khôn lường của người láng giềng phương Bắc, kiên trì mục tiêu vì một nước Việt Nam nghèo hèn và nhược tiểu.
Cải cách chắc chắn sẽ rất gian truân, song cái giá phải trả cho sự trì hoãn cải cách còn lớn hơn gấp bội. Những tuyên bố cải cách đã có, không những thế còn khá đồ sộ. Vấn đề còn lại là hành động, là cải cách một cách thực chất, chỉ như vậy mới có thể khôi phục niềm tin của xã hội và củng cố tính chính đáng vốn đang bị xói mòn.
*Ghi chú: Đại hội đã họp trù bị từ ngày 5 đến 14/12/1986.

7 thoughts on “ĐỔI MỚI”

  1. Gửi anh Tu Anh:

    Theo quan sát của em thì dường như có một sự đồng thuận rằng các “nhóm lợi ích” là trở lực chính cho việc cải cách, và là gốc rễ của mọi vấn đề. Thuật ngữ “nhóm lợi ích” được mọi người sử dụng, từ bác Tổng Trọng, các chuyên gia, cho đến dân đen như bọn em. Vậy em có vài thắc mắc nếu được mong anh giải đáp giúp:

    1. Có các nhóm lợi ích nào? Hình thù ra sao? Đã có ai điểm mặt chỉ tên các nhóm này chưa?

    2. Có phải rằng muốn cải cách thực sự thì phải loại bỏ hoặc kiềm chế được các nhóm lợi ích này? Ai sẽ làm làm việc này, và làm bằng cách nào? Cách nào để đảm bảo các nhóm lợi ích mới lại không mọc ra?

    3. Theo em hiểu thì “nhóm lợi ích” tồn tại ở bất kỳ xã hội nào, bất kỳ thể chế chính trị nào. Vậy tại sao nhóm lợi ích lại là vấn đề với VN, mà không là trở lực chính ở các nước khác, đặc biệt là các nước phương Tây? Có phải “nhóm lợi ích” ở VN có đặc thù riêng? Cụ thể thế nào? Hay “nhóm lợi ích” chỉ là con ngoáo ộp để doạ, chứ không phải là gốc rễ của vấn đề?

    Theo em, nếu không chỉ đích danh và giải quyết được gốc rễ vấn đề thì nỗ lực góp ý, tư vấn, hỗ trợ, thúc đẩy cải cách của các chuyên gia và các tổ chức trong và ngoài nước cũng chỉ như đàn gảy tai trâu thôi, chẳng đi đến đâu cả.

  2. Nhìn đến lợi ích Quốc gia, tái cấu trúc kinh tế là vấn đề sống còn của nền kinh tế Việt Nam. Để đạt được mục tiêu này cần loại bỏ hay không tạo cơ hội cho những nguyên nhân gây tác động xấu của nhóm lợi ích.
    Thứ nhất, khi cá nhân đã khống chế hoạt động của cả một tập thể và dành cho mình nhiều đặc quyền, đặc lợi. Khi đó, tập thể bị vô hiệu hóa và nảy sinh hàng loạt biểu hiện tiêu cực: dĩ hòa vi quý, mặc cả lợi ích, tâm lý sợ người lãnh đạo, câu kết với nhau để cùng hưởng lợi… Và khi những thứ tâm lý này phát triển tối đa ở mô hình gia đình trong các cơ quan nhà nước, người ta có thể ngang nhiên làm trái với các quy định của pháp luật, làm trái quy định tổ chức mà không hề e ngại.
    Thứ hai, các thiết chế để kiểm soát trong nội bộ tổ chức của chúng ta đang có vấn đề nên khả năng tự đề kháng rất thấp. Yếu tố quan trọng nhất mà thế giới hiện đại, văn minh ngày nay người ta đề cao đó là sự kiểm soát của các tổ chức xã hội đối với hoạt động của bộ máy. Khi hệ thống kiểm soát nội bộ bị vô hiệu thì cần có một cơ quan độc lập của Quốc hội như kiểm toán nhà nước thường xuyên kiểm soát. Đơn cử cho trường hợp này là quá trình cổ phần hóa hàng loạt các doanh nghiệp nhà nước với mức sở hữu nhà nước là từ 51% trở lên vào cuối năm 2005. Khi đó nhà nước vẫn giữ quyền kiểm soát, con thuyền các doanh nghiệp nhà nước ngày càng xuống dốc hơn với bao nhiêu là sai lầm mà thực tế đã minh chứng. Vì thế, giải quyết triệt để vấn đề sở hữu tại các doanh nghiệp nhà nước là vấn đề then chốt. Mô hình cổ phần hóa doanh nghiệp vẫn là một trong những tiến trình của tái cấu trúc nền kinh tế nhưng khi ấy nhà nước đồng sở hữu với các nhà sở hữu còn lại (các cổ đông chiến lược hơn là các cổ đông đại trà) cần được xem xét vì bất kỳ một quyết định liên quan đến doanh nghiệp đều được xem xét công bằng và minh bạch giữa các cổ đông then chốt, và sau cổ phần hoá các doanh nghiệp này phải được niêm yết. Nó còn mở đường cho các doanh nghiệp có cơ hội cạnh tranh công bằng giữa các thành phần kinh tế và doanh nghiệp trong cùng một nghề với nhau tạo nên thế đối trọng và kiểm soát lẫn nhau là nền tảng để xây dựng cơ chế kiểm soát hữu hiệu.
    Thứ ba, để tái cấu trúc nền kinh tế thành công đòi hỏi những người xây dựng dự án và người đứng đầu chính phủ có quyền quyết định phải phối hợp chặt chẽ với nhau cùng vì lợi ích quốc gia thay vì nhóm lợi ích. Nhà nước cần xem xét lại người được nhà nước ủy nhiệm để quản lý nguồn lực quốc gia có thể thuê những chuyên gia tầm cỡ người nước ngoài hay là người ở ngoài Đảng? Việc bổ nhiệm người đứng đầu dự án cần xem xét đạo đức và năng lực đáp ứng của ứng cử viên vào vị trí đó, hơn là một vị trí cho các ứng viên chạy chức.
    Cuối cùng, cần một cái nhìn tổng thể ta thấy rằng sức mạnh của nền kinh tế nằm ngay ở nội lực của các vùng, các ngành kinh tế của một quốc gia. Do đó vấn đề liên kết vùng kinh tế và liên kết ngành kinh tế là một trong những chiến lược cần nghiên cứu vận hành triệt để. Lấy việc phát triển đồng bộ và đặt lợi ích quốc gia làm nền tảng, từ đó loại bỏ những dự án mang tính cục bộ địa phương tiền đề vấn nạn chạy dự án.

  3. Em lấy tư liệu từ bài viết của Thầy “Doanh nghiệp nhà nước đang ‘chủ đạo’ như thế nào?”, cảm ơn Thầy thật nhiều.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *